Vẻ đẹp bi tráng của hình tượng người lính trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng

      Chiến tranh qua đi, lớp bụi thời gian có thể phủ dày lên thế hệ những người anh hùng vô danh. Nhưng văn học, với sứ mệnh thiêng liêng của mình sẽ luôn lưu giữ trong tâm hồn người đọc hình ảnh những người anh hùng của dân tộc đã ngã xuống cho độc lập tự do. “Tây Tiến” của Quang Dũng chính là một tác phẩm như thế. Trong bài thơ, nhà thơ đã tạc dựng thành công hình tượng người lính Tây Tiến với vẻ đẹp bi tráng, để lại những rung động sâu sắc trong lòng người đọc.

      Được sáng tác khi Quang Dũng rời binh đoàn đã gắn bó không lâu, "Tây Tiến" chính là dòng hồi ức nhiều thương nhớ về thiên nhiên và con người, đặc biệt là những người đồng đội của ông, những người đã từng sống và kề vai chiến đấu. Có những người đã anh dũng hi sinh, lặng lẽ ngã xuống, mãi mãi nằm lại nơi biên cương hay miền viễn xứ.

      Với việc sử dụng hệ thống ngôn ngữ giàu hình ảnh, hàng loạt những thủ pháp nghệ thuật độc đáo như tương phản, nhân hoá, ... Quang Dũng đã tạc dựng thành công hình ảnh những người chiến sĩ anh hùng dũng cảm đồng thời cũng có một tâm hồn giàu tình cảm. Đó là bức tượng đài sừng sững hiên ngang giữa một không gian hùng vĩ.

       Trước hết, hình tượng người lính Tây Tiến trước hết được khắc hoạ lên trong hoàn cảnh sống gian khổ trên đường hành quân, trong nỗi nhớ của tác giả:

“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!

Nhớ về rừng núi, nhớ chơi vơi.

Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi,

Mường Lát hoa về trong đêm hơi.”

      Ở đây, nhà thơ đã tái hiện hiện thực chiến tranh gian khố cùng thiên nhiên khắc nghiệt mà người lính Tây Tiến phải chịu đựng. Những năm tháng ấy, họ đã cùng nhau kề vai chiến đấu, vượt qua cuộc sống đầy khó khăn, vất vả. Cụ thể nhất là những điều mà Quang Dũng miêu tả:

“Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc,

Quân xanh màu lá dữ oai hùm.

Mắt trừng gửi mộng qua biên giới,

Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm.

 

Rải rác biên cương mồ viễn xứ,

Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh.

Áo bào thay chiếu, anh về đất,

Sông Mã gầm lên khúc độc hành.”

      Nhà thơ không tránh né hiện thực khắc nghiệt mà tái hiện hết sức chân thực. Chúng ta có thể thấy được nơi núi rừng nhiều hiểm nguy, những cơn sốt rét rừng khiến tóc người lính không thể mọc được. Hay nhiều người cho rằng, người lính chủ động đối mặt với hiện thực, chủ động cạo trọc đầu để tăng thêm vẻ dữ dằn và thuận lợi trong đánh giáp lá cà hơn. Những cơn sốt rét rừng cũng khiến cho da người lính trở lên xanh xao, vẻ ngoài dường như rất tiều tuỵ. Nhưng thế giới tinh thần của người lính lại vô cùng sâu sắc, thể hiện sự lạc quan và dũng cảm, sức mạnh áp đảo quân thù. Trước hiện thực khắc nghiệt, Quang Dũng miêu tả dáng hình những người chiến sĩ tiều tụy nhưng vẫn gợi âm hưởng hào hùng của cuộc sống.

      Câu thơ "Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc" với việc sử dụng tù ngữ mang âm điệu mạnh mẽ như "tiến", "mọc tóc” cùng 2 chữ "đoàn binh" Hán Việt đã thể hiện khí thế nghiêm trang, hùng dũng đầy hào khí bi tráng. Bên cạnh đó, thủ pháp tương phản mà Quang Dũng sử dụng ở câu thơ "Quân xanh màu lá dữ oai hùm" còn vừa làm nổi bật sức mạnh tinh thần của người lính vừa thấm sâu màu sắc văn hoá của dân tộc.

      Không dừng lại ở đó, trong nỗi niềm hoài niệm của Quang Dũng, hình tượng người lính Tây Tiến còn hiện lên vô cùng đẹp đẽ:

"Mắt trừng gửi mộng qua biên giới

Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm"

      Những người lính Tây Tiến năm ấy đều xuất thân từ tầng lớp trí thức, họ ra đi khi những mối tình còn đang dang dở, chính vì thế trong tâm trí của họ, ngoài hướng về Tổ quốc và quê hương còn tồn tại một bóng hình. Người lính Tây Tiến vẫn hoàn niệm về một "dáng kiều thơm". Từ nơi biên cương xa xôi, họ gửi gắm niềm thương nỗi nhớ với dáng hình nơi quê nhà song vẫn không quên nhiệm vụ của mình.

Hình tượng người lính Tây Tiến hiện lên trong dòng mạch cảm xúc của nhà thơ vừa mang những đường nét tương phản, vừa kết hợp khéo léo chất hiện thực và lãng mạn.

      Nếu như ở 4 câu thơ trên, người lính Tây Tiến được miêu tả trong tư thế hiên ngang vang dội khí thế hào hùng cùng một thế giới tâm hồn hết sức lãng mạn thì ở đây, bức tượng đài người lính Tây Tiến lại được chạm khắc những đường nét nổi bật về sự hy sinh của mình. Không nhấn mạnh sự hi sinh và cái chết, Quang Dũng đã khéo léo nói giảm nói tránh về sự hi sinh của người lính và thể hiện tinh thần lạc quan, tư thế chủ động chấp nhận sự hi sinh của người lính. Cái chết xuất hiện trong câu thơ bi mà không lụy,  Quang Dũng đã mô tả hết sức chân thực sự hy sinh của người lính bằng cảm hứng lãng mạn, hình tượng người lính khi ngã xuống vì thế chẳng những không rơi vào bi lụy mà còn có sức bay bổng, nhẹ tựa lông hồng.

      Câu thơ: "Rải rác biên cương mồ viễn xứ" nếu đứng một mình có lẽ sẽ khiến trái tim người đọc như chùng xuống khi nói về cái chết đau thương của người lính về hiện thực những người ra đi để bảo vệ tổ quốc nhưng phải nằm lại nơi xứ người. Từng chữ từng chữ nối tiếp nhau như nhấn thêm một nốt nhạc buồn thăm thẳm của khúc ca hồn tử sĩ.

      Tuy nhiên câu thơ ngay sau đó, tác giả lại khắc họa hình ảnh những người anh hùng dân tộc với tinh thần “quyết tử cho tổ quốc quyết sinh”:

"Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh"

      Ngay tại thời điểm quyết định rời thành thị để lên đường đi bảo vệ biên giới quốc gia, vượt muôn ngàn trắc trở, trước mọi hiểm nguy và khắc nghiệt, người lính đã sớm chủ động tiếp nhận hậu quả xấu nhất. Họ sẵn sàng hi sinh ngay cả khi tuổi thanh xuân còn đang dang dở “chẳng tiếc đời xanh”. Dẫu hiện thực muôn vàn bi thương khi manh áo niệm thân cũng không có, song trong cảm nhận của Quang Dũng, “áo bào thay chiếu anh về đất” vẫn là hình ảnh vô cùng đẹp đẽ. Hiện thực dù đau đớn đến đâu vẫn làm nổi bật hình tượng người lính vô cùng bi tráng.

      Quang Dũng đã tráng lệ hoá cuộc tiễn đưa bi thương bằng hình ảnh chiếc áo bào và sự hy sinh của người lính vốn là mất mát xót xa lại là sự trở về với đất nước, với núi sông. Nói "anh về đất" để diễn tả khéo léo cái chết nhưng lại bất tử hoá người lính, nói về cái bi thương nhưng lại bằng hình ảnh tráng lệ.

      Có thể nói, với sự kết hợp hài hòa giữa cái nhìn hiện thực với cảm hứng lãng mạn, Quang Dũng đã xây dựng thành công một tượng đài về người lính cách mạng vừa chân thực vừa có sức khái quát, tiêu biểu cho vẻ đẹp dân tộc ta trong thời đại toàn dân cùng đứng lên kháng chiến vệ quốc những năm dài chống thực dân Pháp. Bức tượng đài đó là sự kết tinh từ âm hưởng bi tráng của cuộc kháng chiến nhiều mất mát nhiều đau thương nhưng vô cùng anh dũng. Không chỉ là nỗi nhớ, sự hoài niệm về một thời đã qua mà còn là sự trân trọng, khắc ghi của Quang Dũng.

      Vẻ đẹp bi tráng của người lính đã góp phần tạo nên giá trị sâu sắc cho bài thơ “Tây Tiến”, đưa bài thơ trở thành một trong những tác phẩm tiêu biểu của thời đại đồng thời khẳng định phong cách thơ độc đáo của ngòi bút Quang Dũng. Năm tháng qua đi, hình tượng bi tráng ấy vẫn sống mãi trong lòng người đọc với sự trân trọng và muôn vàn biết ơn thế hệ anh hùng đã ngã xuống.